ISO 9001:2026 رسماً منتشر شد؛ مهم‌ترین تغییرات استاندارد مدیریت کیفیت

برخلاف برخی بازنگری‌های گذشته،ISO 9001:2026  ساختار آشنای استاندارد را کنار نگذاشته است. سازمان‌هایی که سیستم مدیریت کیفیت خود را براساس ISO 9001:2015 پیاده‌سازی کرده‌اند، با استانداردی کاملاً بیگانه روبه‌رو نخواهند شد.

تغییرات اصلی بیشتر در جهت تقویت، شفاف‌سازی و توسعه برخی الزامات موجود صورت گرفته‌اند.

۱. تأکید بیشتر بر نقش رهبری

یکی از مهم‌ترین تغییرات نسخه 2026، افزایش تأکید بر مسئولیت رهبری سازمان در اثربخشی سیستم مدیریت کیفیت است.

اگرچه در ISO 9001:2015 نیز مدیریت ارشد مسئولیت مهمی در QMS داشت، در نسخه جدید، موضوعاتی مانند فرهنگ کیفیت و رفتار اخلاقی با وضوح بیشتری وارد الزامات مرتبط با رهبری شده‌اند.

در بند 5.1 استاندارد جدید، نقش رهبران تنها به حمایت از سیستم مدیریت کیفیت محدود نمی‌شود؛ بلکه از مدیریت ارشد انتظار می‌رود محیطی ایجاد کند که در آن کارکنان به‌صورت فعال در اثربخشی سیستم مدیریت کیفیت مشارکت داشته باشند و فرهنگ کیفیت در سازمان تقویت شود.

این تغییر نشان می‌دهد که ISO بیش از گذشته به این موضوع توجه دارد که کیفیت فقط نتیجه وجود روش‌های اجرایی، فرم‌ها و دستورالعمل‌ها نیست؛ بلکه رفتار مدیران و فرهنگ حاکم بر سازمان نیز بر کیفیت خروجی‌ها تأثیر مستقیم دارد.

۲. ورود پررنگ‌تر «فرهنگ کیفیت»

یکی از قابل‌توجه‌ترین مفاهیم درISO 9001:2026، Quality Culture یا فرهنگ کیفیت است.

در یک سازمان دارای فرهنگ کیفیت، دستیابی به کیفیت صرفاً مسئولیت واحد کنترل کیفیت یا مدیر سیستم مدیریت کیفیت نیست. کارکنان در سطوح مختلف سازمان باید نسبت به تأثیر فعالیت‌های خود بر کیفیت، رضایت مشتری و اثربخشی سیستم مدیریت کیفیت آگاهی داشته باشند.

در نسخه جدید، هم در حوزه رهبری و هم در الزامات مرتبط با آگاهی کارکنان، توجه بیشتری به این موضوع شده است.

بنابراین سازمان‌ها باید بتوانند نشان دهند که کیفیت تنها در مستندات آنها تعریف نشده، بلکه در رفتارها، تصمیم‌ها و شیوه انجام فعالیت‌ها نیز انعکاس یافته است.

۳. توجه بیشتر به رفتار اخلاقی

Ethical Behaviour یا رفتار اخلاقی یکی دیگر از موضوعاتی است که در نسخه جدید ISO 9001 برجسته‌تر شده است.

این موضوع به‌خصوص در بخش‌های مربوط به رهبری و آگاهی کارکنان مورد توجه قرار گرفته و نشان‌دهنده نگاه گسترده‌تر ISO به عوامل مؤثر بر کیفیت و اعتماد مشتریان است.

رفتار اخلاقی می‌تواند موضوعاتی مانند صداقت در ارتباط با مشتری، صحت اطلاعات، مسئولیت‌پذیری، تصمیم‌گیری شفاف و اجتناب از اقداماتی را در بر گیرد که ممکن است اعتماد مشتری یا سایر ذی‌نفعان را تحت تأثیر قرار دهد.

در نتیجه سازمان‌هایی که ISO 9001:2026 را پیاده‌سازی می‌کنند باید بررسی کنند که چگونه اصول مرتبط با رفتار اخلاقی در رهبری، فرهنگ سازمانی و آگاهی کارکنان آنها منعکس شده است.

۴. ارتباط قوی‌تر خط‌مشی کیفیت با جهت‌گیری راهبردی سازمان

در نسخه جدید، تأکید بیشتری بر ارتباط Quality Policy یا خط‌مشی کیفیت با شرایط واقعی و جهت‌گیری راهبردی سازمان وجود دارد.

براساس توضیحات رسمی ISO، تغییرات بند 5.2 باعث می‌شود سیستم مدیریت کیفیت بیش از گذشته به‌عنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف کسب‌وکار دیده شود؛ نه سیستمی جدا از مدیریت اصلی سازمان.

به بیان ساده‌تر، خط‌مشی کیفیت نباید صرفاً یک متن رسمی نصب‌شده روی دیوار سازمان باشد.

سازمان باید بتواند نشان دهد که اهداف، سیاست‌ها، تصمیم‌های مدیریتی و سیستم مدیریت کیفیت در یک جهت حرکت می‌کنند.

۵. تفکیک روشن‌تر «ریسک» و «فرصت»

تفکر مبتنی بر ریسک یکی از مهم‌ترین تغییراتی بود که در ISO 9001:2015 مطرح شد.

در ISO 9001:2026 این رویکرد حفظ شده است، اما تفکیک میان Risks و Opportunities شفاف‌تر شده است.

ISO در معرفی نسخه جدید تأکید می‌کند که سازمان‌ها باید علاوه بر کنترل و کاهش ریسک‌ها، فرصت‌ها را نیز به‌صورت فعال شناسایی و دنبال کنند. این موضوع به‌ویژه در بند 6.1 مورد توجه قرار گرفته است.

برای مثال، ورود یک فناوری جدید ممکن است از یک سو ریسک‌هایی برای فرایندهای سازمان ایجاد کند و از سوی دیگر فرصتی برای افزایش بهره‌وری، کاهش خطا یا بهبود تجربه مشتری باشد.

بنابراین مدیریت ریسک و مدیریت فرصت دیگر نباید صرفاً به تکمیل یک جدول ریسک محدود شود؛ بلکه باید بخشی از فرایند تصمیم‌گیری سازمان باشد.

۶. الزامات جدید و تقویت‌شده درباره آگاهی کارکنان

در بند 7.3 – Awareness نیز تغییرات مهمی ایجاد شده است.

کارکنان نه‌تنها باید از خط‌مشی و اهداف کیفیت آگاه باشند، بلکه در نسخه جدید توجه بیشتری به آگاهی آن‌ها نسبت به فرهنگ کیفیت و رفتار اخلاقی شده است.

این تغییر می‌تواند در آینده بر نحوه آموزش کارکنان، برنامه‌های آگاهی‌رسانی، ارتباطات داخلی و حتی نحوه انجام ممیزی‌های داخلی تأثیر بگذارد.

سازمان‌ها باید بتوانند نشان دهند که کارکنان صرفاً متن الزامات را نمی‌شناسند، بلکه نقش خود را در تحقق کیفیت درک می‌کنند.

۷. اضافه‌شدن Annex A برای درک بهتر الزامات

یکی دیگر از تغییرات کاربردی ISO 9001:2026، توسعه Annex A  است.

این بخش با هدف توضیح بهتر مفاهیم، اصطلاحات و منظور برخی از الزامات استاندارد تهیه شده است و می‌تواند به سازمان‌ها، مشاوران و ممیزان کمک کند تا برداشت هماهنگ‌تری از الزامات داشته باشند.

این موضوع می‌تواند یکی از نقاط مثبت نسخه جدید باشد؛ زیرا طی سال‌های اجرای ISO 9001:2015، تفسیرهای متفاوت از برخی الزامات همواره یکی از چالش‌های سازمان‌ها و ممیزان بوده است.

۸. هماهنگی بیشتر با سایر استانداردهای سیستم مدیریت

ISO 9001:2026 از جدیدترین Harmonized Structure مورد استفاده در استانداردهای سیستم مدیریت ISO بهره می‌گیرد.

هدف از این رویکرد آن است که سازمان‌ها بتوانند استانداردهایی مانند ISO 9001، ISO 14001، ISO 45001 و سایر سیستم‌های مدیریتی را راحت‌تر در قالب یک سیستم مدیریت یکپارچه اجرا کنند.

با وجود این تغییر، ساختار اصلی ISO 9001 برای کاربران نسخه 2015 همچنان آشنا باقی مانده و ساختار بندهای اصلی استاندارد دچار دگرگونی بنیادی نشده است.

۹. حفظ ملاحظات مربوط به تغییرات اقلیمی

در سال 2024 اصلاحیه ISO 9001:2015/Amd 1:2024 – Climate action changes منتشر شد و موضوع بررسی ارتباط تغییرات اقلیمی با شرایط سازمان و انتظارات ذی‌نفعان به استاندارد اضافه شد.

این ملاحظات در ISO 9001:2026 نیز حفظ شده‌اند.

در نتیجه سازمان‌ها همچنان باید بررسی کنند که آیا تغییرات اقلیمی یک موضوع مرتبط با شرایط و سیستم مدیریت کیفیت آن‌ها محسوب می‌شود یا خیر.

با انتشار نسخه 2026، ISO وضعیت ISO 9001:2015 و اصلاحیه اقلیمی سال 2024 را نیز به‌عنوان نسخه‌های جایگزین‌شده اعلام کرده است.

۱۰. توجه به واقعیت‌های جدید کسب‌وکار

نسخه جدید بدون آنکه ISO 9001 را به یک استاندارد تخصصی فناوری تبدیل کند، تلاش کرده است شرایط جدید محیط کسب‌وکار را بهتر منعکس کند.

ISO در توضیحات رسمی خود به موضوعاتی مانند دیجیتالی‌شدن، دانش سازمانی، زنجیره‌های تأمین پیچیده‌تر و بازگشت‌پذیری اشاره کرده است.

این تغییر رویکرد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا امروزه کیفیت بسیاری از محصولات و خدمات تحت تأثیر داده‌ها، نرم‌افزارها، سیستم‌های دیجیتال، تأمین‌کنندگان متعدد و فناوری‌های جدید قرار گرفته است.

بنابراین QMS نیز باید بتواند با این محیط جدید سازگار شود.